เส้นเลือดขอด: อาการ สาเหตุ และการรักษา
เส้นเลือดขอดคือเส้นเลือดที่ขาโป่งพองคดเคี้ยว ส่วนใหญ่ไม่อันตราย ดูแลได้ด้วยการปรับพฤติกรรมกับถุงน่อง บางรายรักษาด้วยการฉีด — อธิบายอาการ สาเหตุ และทางเลือก
เกิดจาก ลิ้นในเส้นเลือดดำเสื่อม ทำให้เลือดที่ควรไหลกลับขึ้นหัวใจไหลย้อนและคั่งอยู่ที่ขา มองเห็นเป็นเส้นสีเขียวคล้ำหรือม่วงนูนใต้ผิวหนัง
ฝั่งซ้าย ลิ้นหลอดเลือดดำปกติปิดกั้นไม่ให้เลือดไหลย้อน ส่วนฝั่งขวา เมื่อลิ้นปิดไม่สนิท เลือดจึงไหลย้อนลงและคั่ง ทำให้หลอดเลือดค่อยๆ โป่งและคดเคี้ยว
เป็นเรื่องของความสวยงามและความสบายขาเป็นหลัก ไม่ใช่ภาวะอันตรายถึงชีวิต
บทบาทของคลินิกในเรื่องนี้ — แพทย์ตรวจประเมินขาและเส้นเลือด แนะนำการดูแลเบื้องต้น และ ฉีดยารักษาเส้นเลือดขอดเส้นเล็กและเส้นเลือดฝอยที่มีขนาดเหมาะสมได้ที่คลินิก แต่ถ้า เส้นเลือดฝอยเล็กมากจนแทงเข็มเข้าเส้นไม่ได้ก็ไม่สามารถฉีดยาได้ ส่วนเส้นเลือดขอดเส้นใหญ่ที่ต้องรักษาด้วย การผ่าตัด จะ ส่งต่อไปโรงพยาบาล ที่ทำหัตถการนั้นได้
อาการ
- เส้นเลือดที่ขาโป่งนูน คดเคี้ยว เห็นชัดเมื่อยืน
- ปวดหน่วง เมื่อยขา หนักขา โดยเฉพาะหลังยืนหรือนั่งนานๆ
- ขาบวมตอนเย็น ยุบลงตอนเช้าหลังนอน
- เป็น ตะคริวกลางคืน คันหรือแสบ ตามแนวเส้นเลือด
รายละเอียดการสังเกตอาการอยู่ที่ อาการเส้นเลือดขอดที่ขา
ลักษณะที่อาจพบเมื่อโรคหลอดเลือดดำเรื้อรังมากขึ้น จากซ้ายไปขวา: เส้นเลือดฝอย เส้นเลือดขอดหลายแขนงใต้ผิวหนัง ผิวหนังคล้ำลงมาถึงตาตุ่ม และแผลเรื้อรังซึ่งอยู่ภายในบริเวณผิวคล้ำเหนือปุ่มตาตุ่มด้านใน ไม่ใช่ทุกคนจะเป็นต่อเนื่องจนครบทุกระยะ
สาเหตุและปัจจัยเสี่ยง
- ยืนหรือนั่งนานๆ เป็นประจำ (อาชีพที่ต้องยืนทั้งวัน)
- กรรมพันธุ์ — มีคนในครอบครัวเป็น
- ตั้งครรภ์ และการเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมน
- น้ำหนักตัวมาก อายุมากขึ้น
ระยะของโรค และการรักษาในแต่ละระยะ
เส้นเลือดขอดเป็นส่วนหนึ่งของ โรคหลอดเลือดดำเรื้อรัง ที่อาจค่อยๆ เป็นมากขึ้นตามเวลา ไม่ใช่ทุกคนจะเป็นครบทุกระยะ หลายคนหยุดอยู่ที่ระยะแรกไปตลอด แต่การรู้คร่าวๆ ว่าตัวเอง อยู่ระยะไหนช่วยให้เลือกวิธีดูแลได้เหมาะสม — โดยหลักคือ ยิ่งเป็นระยะเบา ยิ่งใช้วิธีที่เบากว่า และดูแลได้ง่ายกว่า
- ระยะที่ 1 — เส้นเลือดฝอยและเส้นเล็ก เห็นเป็นเส้นฝอยสีแดงหรือม่วงใต้ผิว ยังไม่โป่งนูนมาก มักเป็นเรื่องความสวยงาม → เริ่มที่ ดูแลตัวเองและใส่ถุงน่อง เส้นที่มีขนาดเหมาะสม ฉีดยาได้ที่คลินิก (เส้นที่เล็กมากจนแทงเข็มไม่ได้จะฉีดไม่ได้)
- ระยะที่ 2 — เส้นเลือดขอดชัดเจน เส้นโป่งนูนคดเคี้ยว เริ่มมีอาการปวดหน่วง เมื่อยขา ขาบวมตอนเย็น → ถุงน่องเป็นหลัก เส้นเล็กยังฉีดได้ ส่วน เส้นใหญ่ที่ไหลย้อนมากมักต้อง ผ่าตัด (ส่งต่อโรงพยาบาล)
- ระยะที่ 3 — ผิวหนังเปลี่ยนแปลง ผิวบริเวณข้อเท้าและตาตุ่มด้านในค่อยๆ คล้ำลง แข็ง คัน หรือเป็นผื่น จากเลือดที่คั่งนาน → ควรมาตรวจประเมิน ไม่ควรปล่อยไว้ เพราะเป็นสัญญาณว่า เลือดคั่งมากและควรจัดการต้นเหตุ
- ระยะที่ 4 — แผลเรื้อรัง เกิดแผลตื้นเหนือตาตุ่มด้านในที่หายยาก → ต้อง ดูแลแผลควบคู่กับ รักษาต้นเหตุ ซึ่งมักต้องผ่าตัดร่วมด้วย (ส่งต่อ)
ภาพระยะของโรคด้านบนช่วยให้เห็นภาพรวมของการดำเนินโรค (เป็นภาพประกอบ ไม่ใช่ทุกคนจะเป็น เหมือนกันทุกจุด) จึงควร เริ่มดูแลตั้งแต่ระยะแรก และมาตรวจเมื่อเริ่มมีอาการหรือผิวหนังเปลี่ยน
การรักษา — ไล่จากเบาไปหนัก
1. ดูแลตัวเองและถุงน่อง (เริ่มที่นี่ก่อนเสมอ)
สำหรับหลายคน แค่นี้ก็คุมอาการได้ดีและ ไม่จำเป็นต้องทำหัตถการ
- ขยับขา เลี่ยงยืน/นั่งนิ่งนานๆ ยกขาสูงเป็นระยะ
- ใส่ถุงน่องรัด (compression stockings) — ช่วยดันเลือดกลับ ลดบวมและอาการหน่วง
- คุมน้ำหนัก ออกกำลังกายที่ได้ขยับขา เช่น เดิน
2. การฉีดยา (sclerotherapy) — ทำที่คลินิก
สำหรับ เส้นเลือดขอดเส้นเล็กและเส้นเลือดฝอยที่มีขนาดเหมาะสม การฉีดยาเข้าไปให้เส้นเลือด ฝ่อและยุบเป็นทางเลือกที่ทำได้ที่คลินิก แต่เส้นเลือดฝอยที่เล็กมากจนแทงเข็มเข้าเส้นไม่ได้ จะไม่สามารถฉีดยาได้ แพทย์จึงต้องตรวจก่อน รายละเอียดที่ รักษาเส้นเลือดขอดด้วยการฉีด
3. การผ่าตัด (ส่งต่อ)
เส้นเลือดขอด เส้นใหญ่ ที่มีการไหลย้อนของเลือดมาก อาจต้องรักษาด้วย การผ่าตัด ซึ่งทำที่โรงพยาบาล คลินิกช่วยประเมินและ ส่งต่อ ให้
เมื่อไหร่ควรพบแพทย์
ควรไปพบแพทย์ทันที ถ้ามี
- ขาข้างหนึ่งบวม ปวด ตึงแดงขึ้นทันที — ระวังลิ่มเลือดในหลอดเลือดดำลึก (DVT) ต้องรีบ
- เส้นเลือดขอดแตกมีเลือดออก — กดห้ามเลือด ยกขาสูง แล้วไปพบแพทย์
ควรมาตรวจ (ไม่ฉุกเฉิน) ถ้ามี
- แผลเรื้อรังที่ข้อเท้าหรือหน้าแข้ง ที่ไม่หาย (แผลจากเส้นเลือดขอด) — ไม่ใช่ภาวะฉุกเฉิน แต่ควรนัดตรวจเพื่อหาสาเหตุและวางแผนดูแลแผล
- เส้นเลือดเป็น ลำแข็ง แดง ร้อน กดเจ็บ (หลอดเลือดดำตื้นอักเสบ)
- เส้นเลือดขอดที่ปวดหน่วง เมื่อยขา รบกวนชีวิต
- อยากปรึกษาเรื่องความสวยงามหรือทางเลือกการรักษา
เส้นเลือดขอดเป็นภาวะที่ดูแลได้ และไม่ใช่ทุกคนที่ต้องทำหัตถการ — เริ่มจากการดูแลตัวเองกับ ถุงน่อง แล้วค่อยพิจารณาการฉีดหรือการผ่าตัดตามความจำเป็น สิ่งที่คลินิกช่วยได้คือ ตรวจประเมิน ฉีดรักษาเส้นที่มีขนาดเหมาะสมได้ที่คลินิก และส่งต่อเมื่อต้องรักษาเส้นใหญ่
ปรับปรุงล่าสุด