ไส้เลื่อน: ชนิด อาการ และการผ่าตัด

ไส้เลื่อนคือก้อนตุงที่ผนังหน้าท้องหรือขาหนีบ ยิ่งไอเบ่งยิ่งชัด หายได้ด้วยการผ่าตัดเท่านั้น ยาและสายรัดไม่หาย — อธิบายชนิด อาการ เมื่อไหร่ต้องผ่า และสัญญาณอันตราย

ไส้เลื่อนคือภาวะที่ อวัยวะภายในช่องท้อง (มักเป็นลำไส้หรือไขมันในช่องท้อง) ดันผ่านจุดที่ ผนังหน้าท้องอ่อนแอ ออกมาเป็นก้อนตุงใต้ผิวหนัง จุดที่พบบ่อยที่สุดคือ ขาหนีบ รองลงมา คือ สะดือ และตรงแผลผ่าตัดเก่า

ลักษณะเด่นคือก้อนที่ ชัดขึ้นเวลาไอ เบ่ง ยกของหนัก หรือยืนนานๆ และมัก ยุบลงเวลานอน หรือใช้มือดันกลับ

บทบาทของคลินิกในเรื่องนี้ — แพทย์ตรวจร่างกายเพื่อ ยืนยันว่าเป็นไส้เลื่อนจริง (แยกจาก ก้อนอื่นที่ขาหนีบ เช่น ต่อมน้ำเหลืองโตหรือถุงน้ำ) ประเมินชนิดและความเสี่ยง และอธิบายทางเลือก การผ่าตัดในไส้เลื่อนรักษาด้วย การผ่าตัดซ่อมผนังหน้าท้อง ซึ่งทำที่ โรงพยาบาลที่มีห้อง ผ่าตัด — ไม่ได้ทำที่คลินิก เราช่วยตรวจ ประเมิน และ ส่งต่อไปผ่าตัด รวมถึงช่วยดูแลแผลและ ติดตามอาการหลังกลับมา

ชนิดของไส้เลื่อนที่พบบ่อย

ไส้เลื่อนขาหนีบ (inguinal hernia)

มุมมองด้านหน้าแสดงตำแหน่งก้อนตุงบริเวณขาหนีบ ส่วนภาพตัดขวางด้านข้างแสดงลำไส้หรือไขมันในช่องท้องดันผ่านช่องขาหนีบออกมา

ชนิดนี้พบบ่อยที่สุด โดยเฉพาะในผู้ชาย บางครั้งก้อนอาจลงไปถึงถุงอัณฑะ อ่านต่อที่ ไส้เลื่อนขาหนีบ

ไส้เลื่อนสะดือ (umbilical hernia)

มุมมองด้านหน้าแสดงก้อนที่เกิดตรงสะดือ ส่วนภาพตัดขวางด้านข้างแสดงลำไส้และไขมันในช่องท้องดันผ่านวงสะดือออกมา

พบได้ทั้งในเด็กเล็กและผู้ใหญ่ โดยในเด็กเล็กมักหายเอง แต่ในผู้ใหญ่มักไม่หายเอง อ่านต่อที่ ไส้เลื่อนสะดือ

ไส้เลื่อนที่แผลผ่าตัดเก่า (incisional hernia)

มุมมองด้านหน้าแสดงก้อนใต้รอยแผลผ่าตัดที่หายแล้ว ส่วนภาพตัดขวางด้านข้างแสดงลำไส้ดันผ่านจุดอ่อนของชั้นกล้ามเนื้อและพังผืดใต้แผล

ก้อนเกิดตรงหรือใกล้รอยผ่าตัดเดิม เพราะผนังหน้าท้องชั้นลึกบริเวณนั้นอ่อนแอกว่าปกติ แม้ผิวหนัง ด้านนอกจะหายสนิทแล้วก็ตาม

อาการ

• ก้อนตุง ที่ขาหนีบ สะดือ หรือหน้าท้อง
• ก้อน ชัดขึ้นเวลาไอ เบ่ง ยกของหนัก หรือยืนนาน และ ยุบเวลานอน
• รู้สึก หน่วง ตื้อ หรือปวดตุบๆ บริเวณก้อน โดยเฉพาะปลายวันหรือหลังใช้แรง
• ในผู้ชาย ไส้เลื่อนขาหนีบอาจลงไปที่ ถุงอัณฑะ ทำให้บวม

ไส้เลื่อนที่ ดันกลับเข้าได้ และไม่ปวดมาก มักยังไม่ใช่ภาวะฉุกเฉิน แต่ก้อนที่ ดันกลับ ไม่ได้ แข็ง และปวดขึ้นเรื่อยๆ เป็นสัญญาณอันตราย (ดูด้านล่าง)

สาเหตุ

ไส้เลื่อนเกิดจาก จุดอ่อนของผนังหน้าท้อง (บางคนมีมาแต่กำเนิด บางคนเกิดตามอายุ) ร่วมกับ แรงดันในช่องท้องที่สูงขึ้นบ่อยๆ เช่น

• ยกของหนักเป็นประจำ
• ไอเรื้อรัง (เช่น สูบบุหรี่ หรือหลอดลมอักเสบเรื้อรัง)
• เบ่งถ่ายเพราะท้องผูกเรื้อรัง หรือเบ่งปัสสาวะจากต่อมลูกหมากโต
• น้ำหนักตัวมาก ตั้งครรภ์

การรักษา

การผ่าตัด — วิธีเดียวที่รักษาหาย

การรักษาไส้เลื่อนคือ การผ่าตัดซ่อมผนังหน้าท้อง โดยดันอวัยวะกลับเข้าที่และเสริมความแข็งแรง ของผนัง ปัจจุบันส่วนใหญ่ใช้ แผ่นตาข่าย (mesh) เสริม เพื่อลดโอกาสกลับเป็นซ้ำ ทำได้ทั้ง ผ่าแบบเปิด และ ผ่านกล้อง รายละเอียดอยู่ที่ การผ่าตัดไส้เลื่อน

เฝ้าดูได้ไหม

ไส้เลื่อนขาหนีบที่ ก้อนเล็ก ดันกลับได้ และแทบไม่มีอาการ ในผู้ใหญ่บางราย แพทย์อาจให้ เฝ้าดูอาการ ได้ระยะหนึ่ง โดยรู้จักสัญญาณอันตรายไว้ แต่ไส้เลื่อนไม่หายเอง (ยกเว้นไส้เลื่อน สะดือในทารก) และหลายรายสุดท้ายก็ผ่าเมื่อก้อนโตขึ้นหรือเริ่มมีอาการ การตัดสินใจนี้ควรทำร่วมกับ แพทย์ ไม่ใช่ปล่อยทิ้งไว้เอง

เมื่อไหร่ควรพบแพทย์

ไปห้องฉุกเฉินทันที ถ้าก้อนไส้เลื่อน

• ดันกลับไม่เข้า แข็ง และปวดมากขึ้นเรื่อยๆ
• ผิวเหนือก้อน แดง คล้ำ หรือกดเจ็บมาก
• ร่วมกับ คลื่นไส้ อาเจียน ท้องอืด ไม่ผายลม ไม่ถ่าย

นี่คือสัญญาณของ ไส้เลื่อนติดคาหรือลำไส้ขาดเลือด (strangulation) ซึ่งเป็นภาวะฉุกเฉิน รายละเอียดที่ เมื่อไหร่ไส้เลื่อนอันตราย

ควรมาตรวจ (ไม่ฉุกเฉิน) ถ้ามี

• ก้อนตุงที่ขาหนีบ สะดือ หรือหน้าท้องที่ชัดขึ้นเวลาไอเบ่ง
• ก้อนที่โตขึ้น หรือเริ่มหน่วงปวดบ่อยขึ้น

ไส้เลื่อนเป็นภาวะที่รักษาหายได้ดีเมื่อผ่าตัดตามแผน สิ่งที่คลินิกช่วยได้คือ ตรวจให้ชัดว่าเป็น ไส้เลื่อนจริง ประเมินว่าควรผ่าเมื่อไหร่ และส่งต่อให้ถูกที่ — รวมถึงบอกอาการอันตรายที่ห้ามรอ