นิ่วในถุงน้ำดีและท่อน้ำดี — อาการและการรักษา

นิ่วในถุงน้ำดีที่ไม่มีอาการมักเฝ้าดูได้ แต่นิ่วในท่อน้ำดีแนะนำให้นำออกแม้ไม่มีอาการ — อธิบายอาการ การส่องกล้องท่อน้ำดี และการผ่าตัด

นิ่วในถุงน้ำดีคือ ก้อนแข็งที่เกิดจากส่วนประกอบของน้ำดีตกตะกอน อยู่ในถุงน้ำดี ซึ่งเป็น อวัยวะเล็กๆ ใต้ตับที่ทำหน้าที่เก็บน้ำดีไว้ช่วยย่อยไขมัน

แนวทางรักษาขึ้นอยู่กับว่านิ่วอยู่ที่ใด นิ่วที่อยู่เฉพาะในถุงน้ำดีและไม่มีอาการมักเฝ้าดูได้ คนจำนวนมากตรวจเจอโดยบังเอิญและใช้ชีวิตได้ตามปกติ แต่ถ้าพบ นิ่วในท่อน้ำดี แนะนำให้นำ นิ่วออกแม้ยังไม่มีอาการ เพราะก้อนนิ่วอาจอุดทางเดินน้ำดีและทำให้ท่อน้ำดีอักเสบหรือ ตับอ่อนอักเสบได้

บทบาทของคลินิกในเรื่องนี้ — แพทย์ซักประวัติและตรวจร่างกายเพื่อประเมินว่าอาการที่เป็น เข้าได้กับนิ่วในถุงน้ำดีหรือไม่ และ ส่งตรวจอัลตราซาวด์เพื่อยืนยัน รวมถึง ส่งต่อเพื่อ ผ่าตัดถุงน้ำดี ที่โรงพยาบาลที่มีความพร้อม การผ่าตัดถุงน้ำดีไม่ได้ทำที่คลินิก แต่เราช่วย ประเมิน วินิจฉัยเบื้องต้น และพาคุณไปสู่การรักษาที่ถูกต้อง

อาการ

อาการที่เป็นลักษณะเฉพาะที่สุดคือ อาการปวดจากนิ่ว (biliary colic)

• ปวดใต้ชายโครงขวาหรือลิ้นปี่ อาการเพิ่มขึ้นจนปวดคงที่ ไม่ได้บิดขึ้นลงเป็นระลอก
• อาจปวด ร้าวไปที่หลังหรือใต้สะบักขวา
• แต่ละครั้งนานอย่างน้อย 30 นาที โดยมากไม่เกินประมาณ 6 ชั่วโมง แล้วทุเลา
• อาจมีคลื่นไส้หรืออาเจียนร่วมด้วย มื้อใหญ่อาจกระตุ้นได้ แต่ไม่จำเป็นต้องเป็นอาหารมัน

หลายคนเข้าใจว่าอาการปวดจากนิ่วต้องปวดบิดเป็นระลอก แต่จริงๆ แล้วไม่ใช่ คำนี้หมายถึงอาการ ที่มาเป็นครั้งๆ โดยระหว่างครั้งมักรู้สึกเป็นปกติ ส่วนท้องอืด แน่นท้อง หรืออาหารไม่ย่อย เพียงอย่างเดียวไม่ใช่อาการจำเพาะของนิ่ว

รายละเอียดการสังเกตอาการอยู่ที่ อาการนิ่วในถุงน้ำดี

อย่างไรก็ตาม หลายคนไม่มีอาการเลย และตรวจเจอโดยบังเอิญจากการตรวจสุขภาพหรือ อัลตราซาวด์ด้วยเหตุอื่น

นิ่วในถุงน้ำดีต่างจากนิ่วในท่อน้ำดีอย่างไร

ภาพเปรียบเทียบตำแหน่งของนิ่ว: ฝั่งซ้าย นิ่วอยู่ในถุงน้ำดี ส่วนฝั่งขวา นิ่วก้อนหนึ่งหลุดลงมาอุดท่อน้ำดี ทำให้ท่อน้ำดีตั้งแต่เหนือก้อนนิ่วขยายกว้างขึ้น ตำแหน่งที่ต่างกันทำให้เกิดอาการและใช้วิธีรักษาต่างกัน

• นิ่วในถุงน้ำดี อยู่ในถุงที่เก็บน้ำดี หลายคนไม่มีอาการ หากไม่มีอาการโดยทั่วไปให้เฝ้าดู หากมีอาการมักปวดใต้ชายโครงขวาหรือลิ้นปี่แบบคงที่นานอย่างน้อย 30 นาที
• นิ่วในท่อน้ำดี อยู่ในท่อที่นำน้ำดีจากตับและถุงน้ำดีลงสู่ลำไส้ ส่วนใหญ่มักเป็นนิ่วจาก ถุงน้ำดีที่หลุดลงมาและติดในท่อ เมื่อนิ่วอุดทางเดินน้ำดี อาจมีตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม อุจจาระสีซีด และอาจเกิดท่อน้ำดีอักเสบหรือตับอ่อนอักเสบได้ จึงแนะนำให้นำออกแม้ตรวจพบ ขณะที่ยังไม่มีอาการ

นิ่วสองตำแหน่งนี้รักษาไม่เหมือนกัน การผ่าตัดเอาถุงน้ำดีออก ไม่ได้เอานิ่วที่ค้างอยู่ใน ท่อน้ำดีออกโดยอัตโนมัติ จึงต้องตรวจให้ชัดก่อนวางแผนรักษา

ภาวะแทรกซ้อนที่ต้องระวัง

ส่วนใหญ่ของนิ่วไม่ก่อปัญหา แต่เมื่อเกิดภาวะแทรกซ้อน มักเป็นเรื่องที่ต้องรีบ

• ถุงน้ำดีอักเสบเฉียบพลัน — นิ่วอุดคอถุงน้ำดี ทำให้ปวดต่อเนื่องไม่ทุเลา มีไข้ กดเจ็บมาก
• นิ่วตกลงไปในท่อน้ำดี — ทำให้ ตัวเหลืองตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม
• ตับอ่อนอักเสบจากนิ่ว — ปวดท้องรุนแรงร้าวทะลุหลัง อาเจียนมาก
• ท่อน้ำดีอักเสบติดเชื้อ — ไข้สูงหนาวสั่น ตัวเหลือง ปวดท้อง เป็นภาวะฉุกเฉิน

ภาวะเหล่านี้คือเหตุผลที่นิ่ว ที่มีอาการ มักได้รับการแนะนำให้ผ่าตัด ก่อนที่จะเกิดปัญหา

การรักษา

นิ่วที่มีอาการ — มักแนะนำผ่าตัด

การรักษามาตรฐานคือ ผ่าตัดเอาถุงน้ำดีออก ซึ่งปัจจุบันทำผ่านกล้อง (laparoscopic) แผลเล็ก ฟื้นตัวเร็ว รายละเอียดอยู่ที่ ผ่าตัดถุงน้ำดีผ่านกล้อง

ทำไมต้องเอาถุงน้ำดีออกทั้งอัน ไม่ใช่แค่คีบนิ่วออก — เพราะถ้าเหลือถุงไว้ นิ่วก็จะเกิดใหม่ได้อีก และ ร่างกายอยู่ได้ปกติโดยไม่มีถุงน้ำดี น้ำดียังไหลจากตับลงลำไส้ได้ตามเดิม

นิ่วในท่อน้ำดี — แนะนำให้นำออกแม้ไม่มีอาการ

เมื่อยืนยันว่ามีนิ่วในท่อน้ำดี โดยทั่วไปแพทย์จะแนะนำให้นำออก แม้ตรวจพบโดยบังเอิญและยัง ไม่มีอาการ เพราะนิ่วอาจทำให้ท่อน้ำดีอุดตัน ติดเชื้อ หรือตับอ่อนอักเสบได้ การรักษาที่ใช้บ่อยคือ ส่องกล้องทางปากเข้าไปเปิดทางออกของท่อน้ำดีและนำก้อนนิ่วออก เรียกว่า ERCP (การส่องกล้องตรวจและรักษาท่อทางเดินน้ำดีและตับอ่อน) วิธีนี้ช่วยแก้การอุดตัน และลดความเสี่ยงจากท่อน้ำดีอักเสบหรือตับอ่อนอักเสบ

หากมีนิ่วในถุงน้ำดีร่วมด้วย หลังจากเอานิ่วในท่อน้ำดีออกและอาการปลอดภัยแล้ว โดยทั่วไปจึง ผ่าตัดเอาถุงน้ำดีออกอีกครั้ง เพื่อกำจัดแหล่งที่นิ่วอาจหลุดลงมาใหม่ การส่องกล้อง ERCP กับการผ่าตัดถุงน้ำดีเป็นคนละหัตถการ อาจทำในช่วงการนอนโรงพยาบาลครั้งเดียวกันหรือคนละวัน ขึ้นอยู่กับการติดเชื้อ ความรุนแรงของอาการ และความพร้อมของผู้ป่วยตามที่ทีมแพทย์ประเมิน

นิ่วในถุงน้ำดีที่ไม่มีอาการ — ให้เฝ้าดู

นิ่วที่อยู่เฉพาะในถุงน้ำดีและไม่มีอาการส่วนใหญ่ไม่จำเป็นต้องผ่า การผ่าตัดในคนที่ไม่มี อาการไม่ได้ให้ประโยชน์มากกว่าความเสี่ยงในกรณีทั่วไป แนวทางคือเฝ้าดู สังเกตอาการ และมาตรวจ ถ้าเริ่มมีอาการ หลักนี้ไม่ใช้กับนิ่วในท่อน้ำดีซึ่งแนะนำให้นำออก

มีข้อยกเว้นบางกรณีที่แพทย์อาจแนะนำให้ผ่าแม้ยังไม่มีอาการ ซึ่งประเมินเป็นรายบุคคล อ่านต่อที่ นิ่วที่ไม่มีอาการ ต้องผ่าไหม

เมื่อไหร่ควรพบแพทย์

ไปพบแพทย์ทันที ถ้ามี

• ปวดใต้ชายโครงขวาต่อเนื่องไม่ทุเลา นานเกินหลายชั่วโมง ร่วมกับ มีไข้
• ตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้มเหมือนชาแก่
• ปวดท้องรุนแรงร้าวทะลุหลัง อาเจียนไม่หยุด
• ไข้สูง หนาวสั่น ร่วมกับตัวเหลืองและปวดท้อง — เป็นภาวะฉุกเฉิน

ควรมาตรวจ (ไม่ฉุกเฉิน) ถ้ามี

• เคยปวดคงที่ใต้ชายโครงขวาหรือลิ้นปี่อย่างน้อย 30 นาทีแล้วทุเลา แม้ตอนนี้หายปวดแล้ว
• ตรวจสุขภาพแล้วพบนิ่วในถุงน้ำดีและอยากปรึกษา

ถ้ามีอาการฉุกเฉินข้างบนนอกเวลาทำการ ให้ไปห้องฉุกเฉินที่ใกล้ที่สุด ไม่ต้องรอ

นิ่วที่อยู่เฉพาะในถุงน้ำดีและไม่มีอาการมักเฝ้าดูได้ หากเริ่มมีอาการจึงประเมินการผ่าตัด ส่วนนิ่วในท่อน้ำดีแนะนำให้นำออกแม้ไม่มีอาการ เพื่อป้องกันการอุดตันและภาวะแทรกซ้อน