ERCP ส่องกล้องท่อน้ำดี — ทำเมื่อไหร่ และเป็นอย่างไร
คลินิกหมอนิกร · ต.ตลาดเหนือ อ.เมือง จ.ภูเก็ต
ERCP คือการส่องกล้องผ่านทางปากไปเอานิ่วในท่อน้ำดีออก โดยไม่มีแผลที่หน้าท้อง — อธิบายว่าทำเมื่อไหร่ ขั้นตอน การเตรียมตัว ความเสี่ยง และต่างจากการผ่าตัดถุงน้ำดีอย่างไร
ERCP ย่อมาจากการส่องกล้องตรวจและรักษาท่อทางเดินน้ำดีและตับอ่อน เป็นการส่องกล้อง ผ่านทางปาก ลงไปถึงลำไส้เล็กส่วนต้น ตรงจุดที่ท่อน้ำดีเปิดออก แล้วทำงานผ่านกล้อง เพื่อเอานิ่วในท่อน้ำดีออกหรือเปิดทางให้น้ำดีไหลได้ โดยไม่มีแผลที่หน้าท้อง
บทบาทของคลินิก — ERCP ทำใน โรงพยาบาลที่มีห้องส่องกล้องพร้อมเครื่องเอกซเรย์ ไม่ได้ทำที่คลินิก สิ่งที่คลินิกช่วยคือ ตรวจร่างกาย ส่งตรวจอัลตราซาวด์และเลือดดูค่าตับ เพื่อดูว่าอาการเข้าได้กับท่อน้ำดีอุดตันหรือไม่ ส่งต่อไปยังที่ที่ทำได้ และติดตามอาการ หลังกลับมา
การจัดท่าและตำแหน่งเครื่องมือของแต่ละโรงพยาบาลอาจแตกต่างกัน ภาพนี้แสดงการทำ ERCP โดยผู้ป่วยนอนหงายและได้รับยาสลบ ท่อช่วยหายใจต่อผ่านสายวงจรหายใจไปยังเครื่องดมยาสลบ โดยมีวิสัญญีแพทย์ดูแลที่ศีรษะ เครื่องเอกซเรย์ซีอาร์มถ่ายภาพท่อน้ำดีบริเวณช่องท้องส่วนบน ขณะที่แพทย์ส่องกล้องควบคุมกล้องและดูทั้งภาพจากกล้องบนจอ ERCP กับภาพเอกซเรย์บนจออีกเครื่อง
ทำอะไรบ้างในการส่องกล้องครั้งหนึ่ง
- วิสัญญีแพทย์ ให้ยาสลบ และดูแลการหายใจตลอดการทำ
- สอดกล้องทางปาก ผ่านหลอดอาหารและกระเพาะ ลงไปถึง ลำไส้เล็กส่วนต้น
- หาตำแหน่ง รูเปิดของท่อน้ำดี ที่ผนังลำไส้ แล้วสอดสายเล็กๆ เข้าไปในท่อ
- ฉีดสารทึบรังสีและถ่ายเอกซเรย์ เพื่อดูว่านิ่วหรือจุดตีบอยู่ตรงไหน
- เปิดรูเปิดของท่อน้ำดีให้กว้างขึ้น ด้วยเครื่องมือไฟฟ้า (sphincterotomy)
- ใช้ตะกร้าหรือบอลลูน ลากก้อนนิ่วออกมาลงลำไส้ ให้ขับถ่ายออกไปเอง
- บางรายใส่ ท่อค้ำ (stent) ไว้ให้น้ำดีไหลลงลำไส้ได้ต่อเนื่อง
ปลายกล้องอยู่ในลำไส้เล็กส่วนต้นส่วนที่สองตรงข้ามรูเปิดท่อน้ำดีด้านใน สายบอลลูนออกจากปลายกล้อง ผ่านรูเปิดและแอมพูลลาเข้าไปในท่อน้ำดี เมื่อดึงสายลง บอลลูนที่พองอยู่เหนือก้อนนิ่วจะกวาดนิ่วออกมาสู่ลำไส้ โดยตัวกล้องยังอยู่ในลำไส้
ทางเข้าคือทางเดินอาหารตามปกติ ไม่ได้เจาะหน้าท้อง จึงไม่มีแผลผ่าตัดให้ดูแล
ทำ ERCP เมื่อไหร่
- มีนิ่วในท่อน้ำดี — เหตุผลที่พบบ่อยที่สุด นิ่วในท่อน้ำดีแนะนำให้นำออกแม้ตรวจเจอ ขณะที่ยังไม่มีอาการ อ่านเหตุผลที่นิ่วในถุงน้ำดีและท่อน้ำดี
- ตัวเหลือง ตาเหลือง จากท่อน้ำดีอุดตัน — เปิดทางให้น้ำดีระบายลงลำไส้ได้อีกครั้ง
- ท่อน้ำดีอักเสบติดเชื้อ — ไข้สูงหนาวสั่นร่วมกับตัวเหลืองและปวดท้อง เป็นภาวะฉุกเฉิน ที่ต้องระบายน้ำดีโดยเร็ว ควบคู่กับยาปฏิชีวนะ
- ตับอ่อนอักเสบจากนิ่ว ในรายที่นิ่วยังอุดอยู่หรือมีท่อน้ำดีอักเสบร่วมด้วย
- ปัญหาของท่อน้ำดีหลังผ่าตัดถุงน้ำดี — น้ำดีรั่ว นิ่วตกค้าง หรือท่อน้ำดีตีบ รายละเอียดอยู่ที่ผ่าตัดถุงน้ำดีผ่านกล้อง
- ท่อน้ำดีตีบจากสาเหตุอื่นหรือมีก้อนกดเบียด — ใส่ท่อค้ำเพื่อให้น้ำดีไหลได้ และเก็บชิ้นเนื้อส่งตรวจในบางกรณี
ERCP กับการผ่าตัดถุงน้ำดี ต่างกันอย่างไร
| ERCP | ผ่าตัดถุงน้ำดีผ่านกล้อง | |
|---|---|---|
| เอาอะไรออก | นิ่วที่อยู่ใน ท่อน้ำดี | ถุงน้ำดีทั้งอันพร้อมนิ่วในถุง |
| ทางเข้า | ทางปาก ไม่มีแผลหน้าท้อง | แผลเล็กหลายแผลที่หน้าท้อง |
| แก้ปัญหาอะไร | การอุดตันของท่อน้ำดี | ต้นเหตุที่นิ่วเกิดขึ้นใหม่ |
ERCP ไม่ได้แทนการผ่าตัดถุงน้ำดี ถ้ายังมีนิ่วในถุงน้ำดีเหลืออยู่ แหล่งที่นิ่วจะหลุด ลงมาอุดท่ออีกก็ยังอยู่ที่เดิม โดยทั่วไปแพทย์จึงแนะนำให้ผ่าตัดถุงน้ำดีตามมาเมื่ออาการ สงบและร่างกายพร้อม ทั้งสองอย่างอาจทำในการนอนโรงพยาบาลครั้งเดียวกันหรือคนละครั้ง
การเตรียมตัว
- งดน้ำงดอาหาร ตามเวลาที่แพทย์กำหนด เพื่อให้กระเพาะว่างและปลอดภัยต่อการให้ยาสลบ
- บอกแพทย์เรื่อง ยาต้านเกล็ดเลือดและยาละลายลิ่มเลือด ที่กินอยู่ เพราะอาจต้องหยุด ก่อนตามคำแนะนำ อย่าหยุดเองโดยไม่ปรึกษา
- แจ้ง โรคประจำตัว ประวัติแพ้ยาหรือแพ้สารทึบรังสี และถ้าตั้งครรภ์หรือสงสัยว่า ตั้งครรภ์ต้องบอกก่อน เพราะหัตถการนี้ใช้เอกซเรย์
- มีคนมารับกลับ เพราะยาระงับความรู้สึกทำให้ง่วงและห้ามขับรถในวันนั้น
หัตถการมักใช้เวลาราวครึ่งชั่วโมงถึงหนึ่งชั่วโมงกว่า ขึ้นกับว่านิ่วเอาออกยากแค่ไหน
หลังทำ อะไรคือเรื่องปกติ
- เจ็บคอหรือเสียงแหบเล็กน้อย จากกล้องที่ผ่านลำคอ มักดีขึ้นในหนึ่งถึงสองวัน
- ท้องอืด มีลม จากลมที่ใส่เข้าไประหว่างส่องกล้อง
- ง่วงซึมในวันที่ทำ จากยาระงับความรู้สึก
- เริ่มจิบน้ำและกินอาหารได้เมื่อแพทย์อนุญาต ไม่ใช่ทันทีที่ตื่น
- ตัวเหลืองที่มีอยู่เดิมจะค่อยๆ จางลง ในไม่กี่วันถึงสองสามสัปดาห์ ไม่ได้หายในวันเดียว แม้การระบายน้ำดีจะสำเร็จแล้ว
ถ้าแพทย์ใส่ท่อค้ำไว้ ต้องมาตามนัดเพื่อเอาออกหรือเปลี่ยน ท่อค้ำที่ค้างไว้เกินกำหนด อาจอุดตันและทำให้ท่อน้ำดีอักเสบได้ นัดนี้จึงสำคัญเท่ากับตัวหัตถการ
บางครั้งเอานิ่วออกไม่หมดในครั้งเดียว แพทย์อาจใส่ท่อค้ำไว้ให้น้ำดีไหลได้ก่อนแล้วนัดมาทำซ้ำ นี่เป็นแผนการรักษาตามปกติ ไม่ใช่ความล้มเหลว โดยเฉพาะเมื่อนิ่วก้อนใหญ่หรือมีหลายก้อน
ความเสี่ยงที่ควรรู้ก่อนตัดสินใจ
ส่วนใหญ่ผ่านไปด้วยดี แต่ ERCP มีความเสี่ยงมากกว่าการส่องกล้องกระเพาะทั่วไป เพราะมีการเปิดรูเปิดของท่อน้ำดีและทำงานในท่อที่อยู่ติดกับตับอ่อน
- ตับอ่อนอักเสบหลังทำ ERCP — ภาวะแทรกซ้อนที่พบมากที่สุด ส่วนใหญ่ไม่รุนแรงและดีขึ้น ด้วยการให้น้ำเกลือและงดอาหารช่วงสั้นในโรงพยาบาล อาการคือปวดท้องรุนแรงร้าวทะลุหลัง และอาเจียนภายในไม่กี่ชั่วโมงหลังทำ
- เลือดออกจากรอยเปิดรูท่อน้ำดี — พบไม่บ่อย ส่วนใหญ่ห้ามเลือดได้ผ่านกล้อง อาการที่ต้องสังเกตคืออุจจาระดำเหมือนยางมะตอย อาเจียนเป็นเลือด ใจสั่น หน้ามืด
- การติดเชื้อในทางเดินน้ำดี — มักเกิดเมื่อระบายน้ำดีได้ไม่หมด อาการคือไข้สูง หนาวสั่น ตัวเหลืองมากขึ้น
- ทางเดินอาหารหรือท่อน้ำดีทะลุ — พบน้อยมาก แต่ต้องรักษาทันทีเมื่อเกิด
ความเสี่ยงเหล่านี้ต่างกันไปตามความยากของแต่ละราย และแพทย์จะชั่งน้ำหนักกับอันตรายของ การปล่อยให้ท่อน้ำดีอุดตันไว้ ซึ่ง มากกว่าความเสี่ยงของหัตถการในรายที่มีข้อบ่งชี้ชัดเจน
เมื่อไหร่ต้องรีบกลับไปพบแพทย์
ไปโรงพยาบาลทันที ถ้าหลังทำ ERCP มี
- ปวดท้องรุนแรงขึ้นเรื่อยๆ โดยเฉพาะปวดร้าวทะลุหลัง หรืออาเจียนไม่หยุด
- ไข้สูง หนาวสั่น
- ตัวเหลืองมากขึ้น แทนที่จะจางลง
- อุจจาระดำเหมือนยางมะตอย หรืออาเจียนเป็นเลือด
- เจ็บหน้าอก หายใจลำบาก
ส่วนอาการเจ็บคอเล็กน้อยและท้องอืดที่ค่อยๆ ดีขึ้นทุกวันเป็นการฟื้นตัวตามปกติ หลักง่ายๆ คือ ควรดีขึ้นทุกวัน ถ้าแย่ลงแทนที่จะดีขึ้น นั่นคือสัญญาณให้กลับไปหาแพทย์
ถ้ามีอาการตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม หรือปวดใต้ชายโครงขวาร่วมกับมีไข้ การมาตรวจ เพื่อดูว่าท่อน้ำดีอุดตันหรือไม่คือขั้นตอนแรก คลินิกช่วยตรวจ ประเมิน และส่งต่อไปยัง โรงพยาบาลที่ทำ ERCP ได้
คำถามที่พบบ่อย
กดที่คำถามเพื่อดูคำตอบ
ERCP คืออะไร ต้องผ่าตัดไหม
ERCP คือการส่องกล้องผ่านทางปากลงไปถึงลำไส้เล็กส่วนต้น ตรงจุดที่ท่อน้ำดีเปิดออก แล้วทำงานผ่านกล้องเพื่อเอานิ่วในท่อน้ำดีออกหรือใส่ท่อค้ำให้น้ำดีไหลได้ ไม่มีแผลที่หน้าท้อง จึงไม่ใช่การผ่าตัดเปิดช่องท้อง แต่เป็นหัตถการที่ต้องให้ยาระงับความรู้สึกและทำในโรงพยาบาล
ทำ ERCP แล้วยังต้องผ่าตัดถุงน้ำดีอีกไหม
ถ้ายังมีนิ่วในถุงน้ำดีอยู่ด้วย โดยทั่วไปยังแนะนำให้ผ่าตัดเอาถุงน้ำดีออกตามมา เพราะ ERCP เอาเฉพาะนิ่วที่อยู่ในท่อน้ำดีออก ไม่ได้เอาถุงน้ำดีซึ่งเป็นแหล่งที่นิ่วอาจหลุดลงมาใหม่ออกไปด้วย ทั้งสองอย่างเป็นคนละหัตถการ อาจทำในการนอนโรงพยาบาลครั้งเดียวกันหรือคนละครั้ง ตามที่ทีมแพทย์ประเมิน
ทำ ERCP เจ็บไหม รู้สึกตัวไหม
ไม่รู้สึกตัวระหว่างทำ เพราะได้ยาระงับความรู้สึกหรือยาสลบตามที่วิสัญญีแพทย์ประเมิน หลังทำอาจเจ็บคอเล็กน้อย เสียงแหบ หรือท้องอืดจากลมที่ใส่ระหว่างส่องกล้อง ซึ่งเป็นเรื่องปกติและดีขึ้นเองในหนึ่งถึงสองวัน
ต้องนอนโรงพยาบาลไหม
อย่างน้อยต้องสังเกตอาการในโรงพยาบาลหลังทำ หลายรายค้างคืนเพื่อดูว่าไม่มีภาวะแทรกซ้อน ส่วนคนที่มาด้วยท่อน้ำดีอักเสบติดเชื้อหรือตับอ่อนอักเสบจะนอนนานกว่านั้นตามการรักษาโรคเดิม ระยะเวลาจึงขึ้นกับสาเหตุที่ต้องทำ ไม่ใช่ตัวหัตถการอย่างเดียว
ERCP อันตรายไหม
ส่วนใหญ่ผ่านไปด้วยดี ภาวะแทรกซ้อนที่พบมากที่สุดคือตับอ่อนอักเสบหลังทำ ซึ่งส่วนใหญ่ไม่รุนแรงและดีขึ้นด้วยการให้น้ำเกลือและงดอาหารช่วงสั้นในโรงพยาบาล ส่วนเลือดออก การติดเชื้อ และทางเดินอาหารทะลุพบได้น้อยกว่า แพทย์จะชั่งน้ำหนักความเสี่ยงเหล่านี้กับอันตรายจากการปล่อยให้ท่อน้ำดีอุดตันไว้ ซึ่งมากกว่า
คลินิกทำ ERCP ไหม
ไม่ ERCP ทำในโรงพยาบาลที่มีห้องส่องกล้องพร้อมเครื่องเอกซเรย์และทีมวิสัญญี สิ่งที่คลินิกช่วยได้คือตรวจร่างกาย ส่งตรวจอัลตราซาวด์และเลือดดูค่าตับเพื่อดูว่าเข้าได้กับท่อน้ำดีอุดตันหรือไม่ ส่งต่อไปโรงพยาบาลที่ทำได้ และดูแลติดตามอาการหลังกลับมา
อ่านภาพรวมทั้งหมดได้ที่ นิ่วในถุงน้ำดีและท่อน้ำดี — อาการและการรักษา
ปรับปรุงล่าสุด
