โรคบริเวณทวารหนัก — ริดสีดวง แผลปริ ฝี และติ่งเนื้อ

เจ็บทวารหนัก มีเลือด บวม หรือคลำได้ติ่ง — ไม่ได้เป็นริดสีดวงเสมอไป รวมโรคบริเวณทวารหนักที่พบบ่อย อาการที่ใช้แยกกัน และแนวทางการรักษาแต่ละโรค

ภาพเปรียบเทียบตำแหน่งและลักษณะสำคัญของ 6 ภาวะบริเวณทวารหนักที่พบบ่อย เพื่อช่วยทำความเข้าใจเบื้องต้น อาการจริงอาจคล้ายกันและควรให้แพทย์ตรวจเพื่อวินิจฉัย

ตารางด้านล่างเทียบอาการเด่นของแต่ละโรค ก่อนไปดูรายละเอียดแต่ละส่วน

แยกจากอาการเด่น

โรค	น้ำที่พบ	มีก้อน/ติ่ง	ความเจ็บ
ริดสีดวงภายใน	เลือดแดงสด	ยื่นตอนเบ่งถ่าย กลับเองได้หรือต้องดันเข้า	ไม่เจ็บ
ริดสีดวงภายนอก	เลือดแดงสด	คลำได้ใต้ผิวหนัง ส่วนใหญ่ดันกลับไม่ได้ ส่วนน้อยดันกลับได้	เจ็บได้ โดยเฉพาะเมื่ออุดตัน
หัวริดสีดวงอุดตัน (thrombosed)	เลือดซึมถ้าก้อนแตก	ก้อนแข็งสีคล้ำ ชัดเจน มักดันกลับไม่ได้	ปวดที่ก้อน ปวดตลอดเวลา
แผลปริขอบทวาร	เลือดแดงสด ปริมาณไม่มาก	มีติ่งเนื้อ (sentinel tag) ในรายเรื้อรัง	ปวดที่โคนติ่ง ปวดมากเวลาถ่าย หลังถ่ายไปสักระยะอาการจะดีขึ้น
ฝีรอบทวาร	หนอง ถ้าฝีแตก	บวมแดงร้อนเป็นก้อน	ปวดตุบๆ ตลอดเวลา กดเจ็บมาก อาจมีไข้
ฝีคัณฑสูตร	น้ำเหลืองหรือหนองซึมเรื้อรัง	มีรูเล็กข้างทวาร มีหนองซึมเป็นๆ หายๆ	มักไม่ปวดมาก ยกเว้นฝีกำเริบซ้ำ
ติ่งเนื้อที่ทวาร	ไม่มี	ติ่งเนื้อนุ่ม ไม่บวมแดง อยู่มานาน	ไม่เจ็บ
หูดที่ทวาร	ไม่มี เว้นแต่เสียดสีจนมีเลือดออก	ตุ่มเล็กผิวขรุขระ ค่อยๆ เพิ่มจำนวน	ไม่เจ็บ อาจคัน

ตารางนี้ใช้เพื่อให้ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับอาการเท่านั้น เพราะหลายโรคมีอาการคล้ายกัน และหลายคน อาจเป็นมากกว่าหนึ่งอย่างพร้อมกัน การดูจากอาการอย่างเดียวจึงไม่สามารถแยกโรคได้เสมอไป การวินิจฉัยต้องอาศัยการตรวจร่างกายโดยแพทย์ร่วมด้วย หากวินิจฉัยตนเองผิด อาจทำให้รักษาผิดทาง อาการล่าช้า หรือเกิดอันตรายได้ จึงไม่แนะนำให้ซื้อยาหรือรักษาด้วยตนเองจากการคาดเดา ควรเข้ามาพบแพทย์เพื่อตรวจและรับคำแนะนำที่เหมาะสม

แผลปริขอบทวาร (anal fissure)

รอยแยกเล็กๆ ที่เยื่อบุขอบทวารหนัก มักเกิดจากอุจจาระแข็งครูดผ่าน อาการเด่นคือ เจ็บแสบมากเวลาถ่าย และเจ็บต่ออีกเป็นชั่วโมงหลังถ่ายเสร็จ ร่วมกับเลือดสีแดงสด

นี่คือโรคที่ถูกเข้าใจผิดว่าเป็นริดสีดวงบ่อยที่สุด เพราะมีเลือดออกเหมือนกัน แต่ริดสีดวงภายใน มักไม่เจ็บ ในขณะที่แผลปริเจ็บมาก

แผลปริส่วนใหญ่หายได้ด้วยการรักษาแบบไม่ผ่าตัด — อ่านต่อที่ แผลปริขอบทวาร

ฝีรอบทวาร และฝีคัณฑสูตร

ฝีรอบทวาร (perianal abscess) คือถุงหนองที่เกิดจากต่อมในทวารหนักติดเชื้อ อาการคือบวม แดง ร้อน กดเจ็บมาก และอาจมีไข้ ภาวะนี้ ต้องกรีดระบายหนอง กินยาปฏิชีวนะอย่างเดียวไม่พอ และเป็นอาการที่ไม่ควรรอดูเอง คลินิกกรีดระบายได้เฉพาะฝีขนาดเล็กและอยู่ตื้น หากฝีใหญ่ อยู่ลึก หรือลุกลาม แพทย์จะส่งต่อโรงพยาบาล

ฝีคัณฑสูตร (anal fistula) คือทางเชื่อมผิดปกติที่เหลืออยู่หลังฝีหายหรือแตกไปแล้ว สังเกตได้ จากรูเล็กๆ ข้างทวารที่มีหนองหรือน้ำเหลืองซึมเป็นๆ หายๆ ไม่หายขาดสักที ต้องรักษาด้วยการผ่าตัด ในโรงพยาบาล คลินิกไม่ผ่าตัดฝีคัณฑสูตร แต่ตรวจประเมินเบื้องต้นและส่งต่อได้

รายละเอียดทั้งสองอย่างอยู่ที่ ฝีรอบทวารและฝีคัณฑสูตร

ติ่งเนื้อที่ทวาร (anal skin tag)

ติ่งเนื้อนุ่มๆ ที่ขอบทวารหนัก มักเป็นสิ่งที่เหลือจากริดสีดวงภายนอกที่เคยบวมแล้วยุบ หรือจาก แผลปริที่หายแล้ว

ไม่อันตราย ไม่กลายเป็นมะเร็ง และส่วนใหญ่ไม่จำเป็นต้องตัดออก เว้นแต่รบกวนการทำความสะอาด จนเกิดปัญหาจริง อ่านต่อที่ ติ่งเนื้อที่ทวาร

หูดที่ทวาร (anal wart)

เกิดจากเชื้อไวรัส HPV ลักษณะเป็นตุ่มเล็กๆ ผิวขรุขระคล้ายหงอนไก่ ค่อยๆ เพิ่มจำนวนขึ้น มักไม่เจ็บ แต่อาจคันหรือมีเลือดออกเวลาเสียดสี

วิธีหลักคือการจี้ไฟฟ้า ส่วนยาทาลอกหูดที่ซื้อเองห้ามใช้กับบริเวณนี้เพราะเป็นพิษต่อเนื้อเยื่อ และมีโอกาสกลับเป็นซ้ำ ซึ่งเป็นธรรมชาติของโรค ไม่ใช่ความล้มเหลวของการรักษา — หูดที่ทวาร

ปวดทวารหนัก

อาการปวดบริเวณนี้มีสาเหตุได้หลายอย่าง ตั้งแต่แผลปริ หัวริดสีดวงอุดตัน ฝี ไปจนถึงอาการปวดเกร็ง ของกล้ามเนื้อที่ไม่มีรอยโรคใดๆ เลย วิธีแยกอยู่ที่ ปวดทวารหนัก

สิ่งที่ช่วยได้กับเกือบทุกโรคในบริเวณนี้

• ไม่ปล่อยให้ท้องผูก — ดื่มน้ำ กินผักผลไม้ ใช้ยาระบายอ่อนๆ เมื่อจำเป็น
• ไม่นั่งถ่ายนาน ไม่เบ่ง — ไม่เล่นโทรศัพท์ในห้องน้ำ
• แช่ก้นในน้ำอุ่น วันละ 2–3 ครั้ง ครั้งละ 10–15 นาที
• ทำความสะอาดด้วยน้ำ ซับให้แห้ง ไม่ถูแรง

เมื่อไหร่ควรพบแพทย์

• มีไข้ หนาวสั่น ร่วมกับปวดบวมที่ทวารหนัก — สงสัยฝี ควรมาตรวจโดยไม่ต้องรอ
• มีหนองไหล หรือมีรูที่ผิวหนังข้างทวารที่ซึมไม่หาย
• เจ็บมากจนนั่งหรือเดินลำบาก
• เลือดออกมาก ออกไม่หยุด หรือมีอาการซีด เวียนหัว
• แผลที่ทวารหนักที่ไม่หายภายใน 6–8 สัปดาห์
• นิสัยการขับถ่ายเปลี่ยนไปนานเกิน 2–3 สัปดาห์ หรือน้ำหนักลดโดยไม่ตั้งใจ
• เป็นเบาหวาน ภูมิคุ้มกันต่ำ หรือกินยากดภูมิ แล้วมีอาการบวมติดเชื้อ — ควรมาเร็วกว่าปกติ

โรคบริเวณทวารหนักเป็นเรื่องที่คนไข้ส่วนใหญ่อายที่จะพูดถึง จนปล่อยไว้นานกว่าที่ควร การตรวจใช้เวลาไม่กี่นาที และเกือบทุกโรคในหน้านี้รักษาง่ายกว่ามากเมื่อมาแต่เนิ่นๆ