การตรวจทวารหนัก — ตรวจอย่างไร เจ็บไหม เตรียมตัวอย่างไร
กังวลหรืออายเมื่อต้องตรวจทวารหนัก? คลินิกอธิบายทุกขั้นตอน ตั้งแต่การเปลี่ยนท่า ใช้ผ้าคลุม ตรวจด้วยนิ้วหรือเครื่องมือ เพื่อให้เตรียมใจได้อย่างสบายขึ้น
หลายคนมีเลือดออก ปวด หรือคลำได้ก้อนบริเวณทวารหนัก แต่ยังไม่กล้ามาตรวจเพราะรู้สึกอาย หรือกลัวว่าจะเจ็บ ความรู้สึกนี้เป็นเรื่องปกติ
การตรวจจริงมีการใช้ผ้าคลุม เปิดให้เห็นเฉพาะบริเวณที่จำเป็น และใช้เวลาไม่นาน แพทย์จะตรวจเท่าที่จำเป็นเพื่อแยกว่าอาการเกิดจาก ริดสีดวง แผลปริขอบทวาร ฝีรอบทวาร หรือสาเหตุอื่น
ขั้นตอนการตรวจทวารหนักที่คลินิก
- ผู้ป่วยนอนหงายบนเตียงตรวจ แพทย์จะอธิบายขั้นตอนก่อนเริ่ม
- ใช้ผ้าคลุมตัวผู้ป่วย จากนั้นผู้ป่วยถอดกางเกงและกางเกงชั้นในลงมาถึงระดับเข่าใต้ผ้าคลุม
- พลิกตัวนอนตะแคงซ้าย งอเข่าเล็กน้อยในท่าที่สบาย
- แพทย์เปิดผ้าคลุมเฉพาะบริเวณที่จะตรวจ ส่วนอื่นของร่างกายยังมีผ้าคลุมอยู่
- แพทย์ดูผิวหนังและบริเวณรอบทวารหนักก่อน หากจำเป็นจึงตรวจภายในด้วยนิ้ว (digital rectal examination) หรือใช้เครื่องมือตรวจ (anoscope/proctoscope) โดยสวมถุงมือและใช้เจลหล่อลื่น
ภาพ: ท่านอนตะแคงซ้ายและงอเข่าเล็กน้อย ช่วยให้แพทย์ตรวจได้โดยเปิดเฉพาะบริเวณที่จำเป็น
แพทย์ตรวจอะไรบ้าง
ดูบริเวณภายนอก
แพทย์จะดูก่อนว่ามีแผลปริ ก้อนบวม หัวริดสีดวงอุดตัน ติ่งเนื้อ หูด รูเปิดของฝีคัณฑสูตร หรือหนองหรือไม่ บางโรคเห็นได้จากภายนอกและอาการก็ชัดเจน จึงอาจไม่จำเป็นต้องตรวจลึก
ตรวจทวารหนักด้วยนิ้ว
การตรวจทวารหนักด้วยนิ้ว (digital rectal examination: DRE) คือการใช้นิ้วที่สวมถุงมือ และทาเจลหล่อลื่นค่อยๆ ตรวจภายใน ช่วยประเมินก้อน จุดกดเจ็บ เลือด และความตึงของกล้ามเนื้อ ผู้ป่วยอาจรู้สึกแน่นหรือเหมือนอยากถ่ายชั่วครู่ แต่ไม่ควรเจ็บมาก
ตรวจด้วย anoscope หรือ proctoscope
เครื่องมือนี้เป็นท่อสั้นสำหรับดูเยื่อบุด้านในของช่องทวารหนักและไส้ตรงส่วนล่าง แพทย์ทาเจลหล่อลื่นก่อนค่อยๆ ใส่เข้าไป การตรวจช่วยเห็นริดสีดวงภายใน แผล เลือดออก หรือความผิดปกติที่มองจากภายนอกไม่เห็น
เครื่องมือนี้ไม่ใช่การส่องกล้องลำไส้ใหญ่ และการตรวจทั่วไปมักไม่ต้องวางยาสลบ
ภาพ: Proctoscope เป็นท่อสั้นที่แพทย์ใช้ดูเยื่อบุภายในช่องทวารหนักและไส้ตรงส่วนล่าง
ถ้ากลัวเจ็บ ควรบอกแพทย์ได้เลย
ก่อนตรวจบอกแพทย์ได้ว่ากังวล เคยเจ็บมาก หรืออยากให้แจ้งก่อนสัมผัสทุกครั้ง ระหว่างตรวจ หากเจ็บหรือไม่สบายใจ บอกให้หยุดหรือพักได้ทันที
ในผู้ที่ปวดมาก เช่น มีแผลปริเฉียบพลันหรือฝี แพทย์จะตรวจเฉพาะภายนอก และจะ ไม่ตรวจทวารด้วยนิ้วหรือใส่ proctoscope เด็ดขาด หากมีเหตุจำเป็นที่ต้องตรวจภายในจริงๆ แพทย์จะส่งไปตรวจที่โรงพยาบาล ภายใต้การระงับความรู้สึก เช่น การวางยาสลบหรือการบล็อกหลัง
ต้องเตรียมตัวอย่างไร
การตรวจทั่วไปมักไม่ต้องงดน้ำ งดอาหาร หรือสวนอุจจาระ เพียงถ่ายตามปกติถ้าปวดถ่าย และทำความสะอาดตามปกติก็เพียงพอ ไม่ต้องสวนล้างภายในด้วยตัวเอง
ถ้ามีรายชื่อยาที่ใช้ โดยเฉพาะยาละลายลิ่มเลือดหรือยาต้านเกล็ดเลือด ให้นำมาด้วย รวมถึงเล่าอาการตามจริง เช่น เริ่มเป็นเมื่อไร เลือดสีอะไร ปวดช่วงไหน และมีก้อนหรือหนองหรือไม่
การตรวจช่วยให้รักษาได้ตรงสาเหตุ
อาการบริเวณทวารหนักหลายโรคคล้ายกันมาก เลือดออกไม่ได้แปลว่าเป็นริดสีดวงเสมอไป และการมีก้อนก็ไม่ได้แปลว่าต้องผ่าตัดทุกคน การตรวจมีเป้าหมายเพื่อหาสาเหตุ แล้วเลือกการดูแลที่เหมาะสม ตั้งแต่ปรับการขับถ่าย ใช้ยา ไปจนถึงทำหัตถการเฉพาะเมื่อจำเป็น
ความอายไม่ใช่เรื่องผิด แต่ไม่ควรทำให้ต้องทนอาการหรือซื้อยารักษาเองอยู่นาน ที่คลินิก การตรวจทำอย่างเป็นส่วนตัว เปิดเฉพาะบริเวณที่จำเป็น และผู้ป่วยเป็นผู้บอกให้พัก หรือหยุดการตรวจได้เสมอ
คำถามที่พบบ่อย
กดที่คำถามเพื่อดูคำตอบ
ตรวจทวารหนักเจ็บไหม
โดยทั่วไปอาจรู้สึกแน่นหรือไม่สบายเล็กน้อย แต่ไม่ควรเจ็บมาก แพทย์ใช้เจลหล่อลื่นและตรวจอย่างนุ่มนวล หากผู้ป่วยปวดมาก แพทย์จะไม่ตรวจทวารด้วยนิ้วและจะไม่ใส่ proctoscope เด็ดขาด หากจำเป็นต้องตรวจภายในจริงๆ จะส่งไปตรวจที่โรงพยาบาลภายใต้การระงับความรู้สึก เช่น วางยาสลบหรือบล็อกหลัง
ต้องสวนอุจจาระหรืองดอาหารก่อนตรวจไหม
การตรวจทวารหนักทั่วไปและการส่องด้วย anoscope หรือ proctoscope ส่วนใหญ่มักไม่ต้องงดอาหารหรือสวนอุจจาระ หากกรณีใดต้องเตรียมเป็นพิเศษ คลินิกจะแจ้งล่วงหน้า
แพทย์ต้องตรวจด้วยนิ้วและใส่เครื่องมือทุกคนไหม
ไม่จำเป็นทุกคน แพทย์เลือกตรวจเท่าที่จำเป็นตามอาการและสิ่งที่เห็นจากภายนอก หากผู้ป่วยปวดมาก แพทย์จะตรวจเพียงภายนอก จะไม่ตรวจด้วยนิ้วและไม่ใส่ proctoscope เด็ดขาด หากจำเป็นต้องตรวจภายในจริงๆ จะส่งไปตรวจที่โรงพยาบาลภายใต้การระงับความรู้สึก
ระหว่างตรวจขอให้หยุดได้ไหม
ได้ ผู้ป่วยบอกได้ทุกเมื่อหากเจ็บ กังวล หรือต้องการพัก แพทย์จะอธิบายก่อนทำขั้นตอนถัดไปและปรับการตรวจให้เหมาะกับอาการ
อ่านภาพรวมทั้งหมดได้ที่ โรคบริเวณทวารหนัก — ริดสีดวง แผลปริ ฝี และติ่งเนื้อ
ปรับปรุงล่าสุด