ก้อนซีสต์ใต้ผิวหนัง — เมื่อไหร่ควรผ่า อักเสบทำอย่างไร

ก้อนซีสต์ใต้ผิวหนังมีรูเล็กตรงกลาง อาจมีสารขาวกลิ่นเฉพาะ ไม่ใช่ก้อนไขมัน ทำไมบีบเองไม่หาย เมื่อไหร่ควรผ่า และถ้าอักเสบควรทำอย่างไร

ก้อนซีสต์ใต้ผิวหนังชนิดที่พบบ่อยคือ epidermoid cyst ภายในมีเคราตินและเซลล์ผิวหนัง ไม่ใช่ไขมัน แม้คนทั่วไปมักเรียกว่า ซีสต์ไขมัน ถุงไขมัน หรือ sebaceous cyst ก็ตาม ในบทความนี้จะเรียกสั้นๆ ว่า ก้อนซีสต์ เพื่อไม่ให้สับสนกับก้อนไขมัน (lipoma)

สิ่งที่ทำให้คนไข้ต้องมาหาหมอมักไม่ใช่ตัวก้อนเอง แต่เป็น การอักเสบติดเชื้อ ที่ตามมา

ลักษณะที่บอกว่าใช่

• ก้อนกลม ติดกับผิวหนัง — ขยับผิวหนัง ก้อนขยับตาม (ต่างจากก้อนไขมันที่กลิ้งอยู่ข้างใต้)
• มักเห็น รูดำเล็กๆ ตรงกลาง ซึ่งคือปากท่อที่อุดตัน
• ถ้าบีบจะมี สารสีขาวขุ่นกลิ่นเหม็น ออกมา
• โตช้า ไม่เจ็บ ถ้ายังไม่อักเสบ
• พบบ่อยที่ หลัง คอ ใบหน้า หนังศีรษะ ติ่งหู และลำตัว

ก้อนซีสต์แตกต่างจากก้อนไขมันอย่างไร

สองอย่างนี้ถูกสับสนกันบ่อย แต่มีตำแหน่งและลักษณะต่างกัน

	ก้อนซีสต์	ก้อนไขมัน (ไลโปมา)
ความสัมพันธ์กับผิวหนัง	ติด — ขยับไปกับผิวหนัง	ไม่ติด — กลิ้งอยู่ข้างใต้
รูตรงกลาง	มักมีรูดำเล็กๆ	ไม่มี
ความรู้สึกตอนคลำ	ค่อนข้างตึง	นุ่ม ยืดหยุ่น
การอักเสบเป็นหนอง	เกิดได้บ่อย	แทบไม่เกิด
ถ้าบีบ	สารขาวขุ่นกลิ่นเหม็น	ไม่มีอะไรออก

ภาพเปรียบเทียบ: ก้อนไขมันมักเป็นก้อนนุ่มที่อยู่ในชั้นไขมันใต้ผิวหนัง ขยับได้ และไม่มีรูเปิด ส่วนซีสต์ผิวหนังมักอยู่ตื้นกว่า เป็นถุงบรรจุสารเคราติน และอาจเห็นรูเปิดเล็กตรงกลาง ภาพนี้ช่วยอธิบายลักษณะทั่วไป แต่การวินิจฉัยต้องอาศัยการตรวจจริง

ความต่างที่สำคัญในทางปฏิบัติคือ ก้อนซีสต์อาจอักเสบเป็นหนองได้ ส่วนก้อนไขมันไม่ค่อยอักเสบและมักเฝ้าดูได้หากไม่มีอาการ

ทำไมบีบเองแล้วไม่หาย

นี่คือความเข้าใจผิดที่พบบ่อยที่สุดของโรคนี้

สิ่งที่บีบออกมาคือ สารที่อยู่ข้างในถุง แต่ ตัวถุงยังอยู่ใต้ผิวหนัง ผนังถุงนั้นยัง ทำงานต่อและสร้างสารขึ้นมาใหม่ ก้อนจึงกลับมาเสมอ — บางคนบีบซ้ำอยู่หลายปี

ที่แย่กว่านั้นคือ การบีบแรงๆ ทำให้ ถุงแตกในเนื้อเยื่อ สารข้างในรั่วออกมาทำให้เกิดการอักเสบ และติดเชื้อ ก้อนที่เคยเงียบๆ จึงกลายเป็นก้อนบวมแดงเจ็บภายในไม่กี่วัน

ถ้าจะกำจัดจริง ต้องเอาถุงออกทั้งถุง ไม่ใช่แค่เอาสารข้างในออก

เมื่อไหร่ควรผ่าออก

มักไม่ต้องรีบผ่า

• ก้อนเล็ก ไม่เจ็บ ไม่โต
• ไม่เคยอักเสบมาก่อน
• อยู่ในตำแหน่งที่ไม่ถูกเสียดสีหรือกดทับ

ควรพิจารณาผ่าออก

• โตขึ้นเรื่อยๆ
• เคยอักเสบเป็นหนองมาแล้ว — ถุงที่เคยอักเสบมีแนวโน้มอักเสบซ้ำ
• อยู่ในตำแหน่งที่ ถูกเสียดสีหรือกดทับ เช่น แนวสายเสื้อชั้นใน เข็มขัด สายกระเป๋า ต้นคอที่ถูกปกเสื้อครูด
• ขนาดใหญ่จนรบกวนการใช้ชีวิตหรือทำให้ไม่มั่นใจ
• ลักษณะไม่ทั่วไปจนควรส่งชิ้นเนื้อตรวจ

ช่วงเวลาที่ดีที่สุดในการผ่าคือตอนที่ก้อนสงบ ไม่อักเสบ เพราะเนื้อเยื่อยังมีขอบเขตชัด เลาะถุงออกได้ครบ แผลเล็กและสวยกว่า

ถ้าอักเสบเป็นหนองแล้วทำอย่างไร

เมื่อก้อนซีสต์อักเสบหรือติดเชื้อ ก้อนจะ บวม แดง ร้อน และเจ็บมาก ภายในไม่กี่วัน อาจมีไข้ร่วมด้วย

ขั้นตอนการรักษาในช่วงนี้คือ

1. กรีดระบายหนองออกก่อน — ฉีดยาชาเฉพาะที่ ใช้เวลาไม่นาน และปวดลดลงชัดเจนทันทีหลังทำ หลักการเดียวกับฝีทั่วไป คือหนองที่ขังอยู่ต้องระบาย ยาปฏิชีวนะอย่างเดียวเข้าไปไม่ถึง
2. ใส่ผ้าก๊อซระบายหนอง (gauze drain) ไว้ในโพรงแผล เพื่อให้แผลยังเปิดระบายได้และไม่ปิดทับหนองที่อาจเหลืออยู่
3. ทำแผลและเปลี่ยนผ้าก๊อซระบายหนองทุกวัน จนแพทย์ประเมินว่าไม่ต้องใส่ต่อ ระหว่างนี้ห้ามให้แผลโดนน้ำ และไม่ควรดึงหรือเปลี่ยนผ้าก๊อซเอง เพราะต้องนำผ้าก๊อซเดิมออก ตรวจโพรงแผล ทำความสะอาด และใส่ผ้าก๊อซชิ้นใหม่โดยบุคลากรของสถานพยาบาล สามารถไปทำแผลที่สถานพยาบาลใกล้บ้านได้ ไม่จำเป็นต้องกลับมาที่คลินิกเดิมทุกวัน ดู การทำแผลและตัดไหม
4. ค่อยนัดผ่าเอาถุงออกภายหลัง ถ้ายังจำเป็น

เหตุผลที่ไม่เลาะออกทั้งถุงตอนที่กำลังอักเสบ คือเนื้อเยื่อบวมจนขอบเขตของถุงไม่ชัด เลาะยาก และมีโอกาสเหลือเศษผนังถุงไว้ ซึ่งทำให้กลับเป็นซ้ำ

นี่เป็นสองขั้นตอนตามปกติของโรค ไม่ใช่การรักษาที่ไม่สำเร็จหรือการนัดซ้ำโดยไม่จำเป็น

ดูแลตัวเองอย่างไร

• ไม่บีบ ไม่แกะ ไม่เจาะเอง ด้วยเข็มที่บ้าน
• รักษาความสะอาดผิวหนังบริเวณนั้นตามปกติ
• ถ้าเริ่มบวมแดงเจ็บ ให้มาพบแพทย์แต่เนิ่นๆ ประคบอุ่นได้แต่ไม่ใช่การรักษาแทนการระบายหนอง
• เลี่ยงเสื้อผ้าหรือสายกระเป๋าที่ครูดตรงตำแหน่งก้อน

เมื่อไหร่ควรพบแพทย์

• บวม แดง ร้อน เจ็บมาก โดยเฉพาะถ้ามีไข้ — ควรมาระบายหนอง ไม่ควรรอ
• อาการบวมลามกว้างขึ้นเร็ว
• เป็นเบาหวาน ภูมิคุ้มกันต่ำ หรือกินยากดภูมิ — ควรมาเร็วกว่าปกติ
• ก้อนโตเร็วผิดปกติ แข็งขึ้น หรือติดแน่นกับเนื้อข้างใต้
• มีแผลที่ผิวก้อนซึ่งไม่หาย หรือมีเลือดออกเอง
• ก้อนกลับมาซ้ำที่เดิมหลังเคยผ่าไปแล้ว

ก้อนซีสต์เป็นก้อนที่จัดการง่ายเมื่อทำถูกจังหวะ — ตอนที่ยังสงบ มักผ่าเอาถุงออกได้ครบ ส่วนตอนที่อักเสบแล้ว ระบายหนองก่อนคือทางที่เจ็บน้อยที่สุดและหายเร็วที่สุด